|
KARAÇAY-MALKAR’DA
İSİM VERME GELENEĞİ VE “TAVKUL” ADININ DÜŞÜNDÜRDÜKLERİ
Dr.
Ufuk TAVKUL
Kırım
Dergisi, 4
(16), 1996, 36-37. ss.
Henüz
küçük bir çocuk iken, dedeme “Tavkul”
olan soyadımızın nereden geldiğini sorduğumu hatırlıyorum.
Konya’nın Sarayönü ilçesine bağlı Başhüyük adlı
Karaçay köyüne 1910 yılında yerleşen ve Kafkasya’da
“Tohçuk” adını
taşıyan bir aileden gelen dedem bu soruma cevap verirken,
Tavkul’un kendi dedesinin adı olduğunu ve bu adın ona
“dağların” hediyesi olduğu için büyük dedesi “Tohçuk
oğlu Hacı-Murat” tarafından verildiğini anlatmıştı.
Türkiye’de soyadı kanunu çıktığında, Tohçuk
olan eski aile (tukum) adlarının nüfus memuru tarafından
kabul edilmemesi üzerine, kendi dedesi Tavkul’un
adını soyadı olarak yazdırdığını belirtmişti.
Hafızamın
bir köşesinde yer edinen bu bilgi kırıntıları ilerki yıllarda
yaptığım araştırmalarla birleşince, Karaçay-Malkarlılar’ın
eski şamanist inançları ile yakından ilgili olan bir isim
verme geleneğinin halk arasında doğuşu ve yayılışı ile
ilgili sorular cevabını bulmuş oldu.
Karaçay-Malkar’da
“bek”. “biy”, “bolat”, “bay”, “geriy”,
“kul” gibi ekler getirilerek yapılan şahıs isimlerine
çok sık rastlanır. Aslanbek,
Batırbek, Canbek, Biybolat, Biynöger,Aslanbiy, Tavbiy,
Canbolat, Bekbolat, Tavbolat, Akbay, Cetibay, Telibay,
Cangeriy, Kulgeriy, Hangeriy, Mirzakul, Bekkul, Batırkul
gibi adlar bunlardan bazılarıdır.
“Kul”
eki getirilerek yapılan Bayrımkul, Toturkul, Teyrikul ve
Tavkul adları Karaçay-Malkarlılar’ın eski şamanist inançları
ile bağlantılıdır.
“Kul”
kelimesi Karaçay-Malkar dilinde birkaç anlam taşır.
Bunlardan en yaygın olanı, eski Türk sosyal yapısı ile
yakından ilgili olan “savaşta elde edilmiş köle” anlamıdır.
“Kul” kelimesi Karaçay-Malkar toplumsal yapısında
“toprağa bağlı serf, köle” kavramını karşılamaktadır.
“Kul” kelimesinin Karaçay-Malkar dilindeki diğer bir
anlamı ise “insan, adam”dır. Karaçay-Malkar şahıs
isimlerinde “kul” kelimesi bu anlamı taşımaktadır.
Ancak Bayrımkul, Toturkul, Teyrikul ve Tavkul adlarının
etimolojisinde “kul” adının taşıdığı “insan,
adam” anlamları yeterli olmamaktadır. Bu durum bizi, bu
adların verilmesiyle ilgili eski inanç ve gelenekleri
incelemeye sevk etmektedir.
Bayrımkul,
Toturkul, Teyrikul adlarındaki “Bayrım”,
“Totur” ve “Teyri” adları Karaçay-Malkarlılar’ın eski inanç
sistemlerindeki Tanrı adlarıdır. Bu isimlerin ortaya çıkışında
eski inanç sistemindeki Tanrı adlarının rol oynadığı görülmektedir.
“Tavkul” adındaki “Tav” kelimesi ise “Dağ” anlamındadır
ve eski Karaçay-Malkar inançlarındaki “dağ kültü” ve
özellikle “Mingi Tav” adı verilen, Kafkasların en yüksek
dağı Elbruz dağı
ile bağlantılıdır. Karaçay-Malkarlılar göklerin hâkimi
olduğuna inandıkları en yüce Tanrı’ya “Teyri” adını
verirler. “Teyri” adı eski Türklerin “Tengri” adını
verdikleri gök Tanrısının adından gelmektedir. Karaçay-Malkarlılar
eski dualarında Teyri’den şöyle bahsederlerdi:
| Teyri,
Ogurlu Teyri,
|
Teyri,
Kutlu Teyri
|
| Sen
- kün tayagından tuvgan,
|
Sen - güneş ışığından doğmuş,
|
| Sen
- cerni köknü biyleb turgan,
|
Sen
- toprağa, suya hükmeden,
|
| Köknü
iyesi cangız sen.
|
Göğün
hâkimi yalnız sen.
|
Karaçay-Malkar’da
çocuğu olmayan aileler “Teyri” adı verilen göklerin
tanrısına adak adayıp, dualar ettikten sonra çocuk sahibi
olduklarında ona “Teyri’nin hediyesi” anlamında
“Teyrikul” adını verirlerdi.
“Totur”
Karaçay-Malkar’da kurtların, avcıların ve çobanların
tanrısıydı. Çeşitli vadilerde Totur’un Taşı adı
verilen kutsal taşlar bulunurdu ve Karaçay-Malkarlılar bu
taşlara çeşitli yiyecekler hediye bırakarak “Totur” adı
verilen tanrıdan kendileri için yardım dilerlerdi. Çocuk
sahibi olmak için “Totur”a adak adayanlar çocuklarına
“Totur’un hediyesi” anlamında “Toturkul” adını
verirlerdi.
“Bayrım”
ya da “Bayrım Biyçe” adını taşıyan tanrıça Karaçay-Malkar’da
çocukları kötülüklerden ve hastalıklardan koruyan tanrıça
idi. Evlerine kısmet, bereket, mutluluk, bolluk getirmesi için
Karaçay-Malkarlılar “Bayrım” adlı tanrıçaya dua
eder, kurban keserlerdi. “Bayrım Taş” adı verilen
kutsal taşlara çocuğu olmayan kadınlar yanlarında güzel
yiyeceklerle birlikte kuş tüyü alıp gelerek Bayrım’a şöyle
dua ederlerdi:
| Bayrım
sanga kelgenme,
|
Bayrım
sana geldim,
|
| Baş
urama , tileyme,
|
Baş
eğiyorum, diliyorum,
|
| Bu
tük kibik kuv etme,
|
Bu
tüy gibi kurutma,
|
| Har
tügü sayın manga,
|
Her
tüyü için bana,
|
| Bir
bala ber, cazıksın,
|
Bir
çocuk ver, merhamet et,
|
| Teyri
da tilegimi kabıl etsin.
|
Teyri
de dileğimi kabul etsin.
|
Gökteki
ayın parlak olduğu gecelerde Karaçay-Malkarlılar Bayrım
Taş’ına giderek ondan kendilerine çocuk vermesini
dilerlerdi. Kızı olmayanlar yanlarına bir kız çocuğu, oğlu
olmayanlar ise bir erkek çocuğu alarak Bayrım Taş’ına
gelirler ve dua ederek çocuk sahibi olmayı dilerlerdi. Bayrım
adlı tanrıçaya adak adayarak erke çocuk sahibi olanlar çocuklarına
“Bayrım’ın hediyesi” anlamında “Bayrımkul” adını
koyarlardı.
Kendilerine
“Tavlu” (Dağlı) adını veren Karaçay-Malkarlılar’ın
hayatında dağların ve “dağ kültü”nün son derece önemli
bir yeri vardı. Özellikle yaşadıkları bölgenin ve
Kafkaslar’ın en yüksek dağı olan Mingi Tav (Elbruz Dağı)
Karaçay-Malkarlılar’ın hayatlarında olduğu kadar, inançlarında
da son derece önemli bir yer tutmaktaydı. Mingi Tav (Elbruz
Dağı) Karaçay-Malkar inançlarında doğa üstü güçler
taşıyan tanrılardan biriydi. Bu sebeple Karaçay-Malkarlılar
kendilerine “Mingi Tavnu Kulları” (Elbruz Dağının İnsanları)
adını verirlerdi. Elbruz dağına adak adanarak evlat sahibi
olduklarında, çocuğa “Dağın hediyesi” anlamında
“Tavkul” adı verilirdi.
Karaçay-Malkar
isim verme gelenekleri incelendiğinde çeşitli tanrılara
bir şükran ifadesi olarak verildikleri anlaşılan Bayrımkul,
Toturkul, Teyrikul ve Tavkul adlarının, aynı zamanda bu
adları taşıyan çocukları “Obur” adı verilen ve yeni
doğmuş çocuklara musallat olan kötü ruhtan koruma işlevini
|
