Kafkasya ya da Kafkaslar, Karadeniz ile Hazar denizi arasında uzanan, uzunluğu 1100 kilometreyi bulan, genişliği 110-160 kilometre arasında değişen yüksek sıradağların adıdır.

Bugün siyasî, coğrafî ya da kültürel sınırlar açısından ele alındığında, karşımıza birbirinden farklı sınırlara sahip birkaç Kafkasya çıkmaktadır. Coğrafyacılar Kafkasya’yı Kuzey ve Güney olmak üzere ikiye bölmüşler, siyaset bilimciler de bu bölünmeyi kabul ederek Kuzey Kafkasya-Güney Kafkasya isimlerini literatüre sokmuşlardır. Bu tarife göre Kuzey Kafkasya denildiğinde, bugün Rusya Federasyonu sınırları içinde kalan sözde özerk Kafkas cumhuriyetleri akla gelmektedir. Bunlar; Adige, Karaçay-Çerkes, Kabardin-Balkar, Kuzey Oset, Çeçen, İnguş ve Dağıstan cumhuriyetleridir. Güney Kafkasya denildiğinde ise akla gelenler, Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan cumhuriyetleri ile Abhazya ve Güney Osetya’dır.

Asıl bilimsel gerçek böyle değildir. Çünkü masa başında uydurulmuş olan Kuzey Kafkasya-Güney Kafkasya isimleri o bölgenin sosyolojik, etnolojik, antropolojik ve kültürel gerçeklerine uymamaktadır. Gerçekte tek bir Kafkasya vardır, o da bugün pek çok çevrelerce Kuzey Kafkasya olarak adlandırılan bölgedir. Ancak bu sınırlandırma da eksik kalmaktadır, çünkü bugün siyasî açıdan Gürcistan’a bağlı görünen Abhazya ve Güney Osetya da etnik ve kültürel açıdan Kafkasya’nın bir parçasıdır ve Kafkasya’ya dahildir. Güney Kafkasya tabiri ise tamamen uydurmadır. Bu bölgenin literatürdeki asıl adı “Kafkas Ötesi”dir. Rusların bu bölgeye verdikleri “Zakavkaz”, İngilizlerin verdikleri “Transcaucasus”, Osmanlı ve Arapların verdikleri “Mavera-i Kafkasya” adları Güney Kafkasya değil, Kafkas Ötesi anlamına gelir.

Bu bakımdan Kafkasya denilince Abhazya, Adigey, Kabardey, Karaçay-Malkar, Kuzey-Güney Osetya, Çeçen-İnguş ve Dağıstan halkları ve bunların yaşadıkları coğrafî bölge akla gelmelidir. Azeriler’in ve Ermeniler’in Kafkas halklarının kültürleri ile hiçbir ortak yönleri yok iken, Gürcüler’in de ancak Kafkas dağlarının güney yamaçlarında yaşayan Svan ve Hevsur gibi kabilelerinin Kafkas halkları ile etnik ve kültürel yakınlığı vardır.

Ortak maddî hayatın belirli tarihî şartlarının bir araya getirdiği ve birleştirdiği insan topluluklarını sosyolojik açıdan “toplum” kavramı altında tanımlamak mümkündür. Bir toplum içinde ırk farklılıklarının olması ya da aynı ırka mensup grupların kendi aralarındaki farklılıkları ırka dayalı terimlerle ifade etmeleri görülebilmektedir. Bugün Kafkasya’da gerek tarihî, gerekse siyasî, ekonomik ve coğrafî şartların ortaya çıkardığı pek çok halk, boy ya da etnik grup yaşamaktadır.

Coğrafî faktörler Kafkasya’daki toplumsal oluşumları bir dereceye kadar etkilemiş ve sarp dağlar, derin vadiler ve geniş düzlüklerle bölünmüş geniş bir coğrafî sahada birbirlerinden farklı pek çok etnik grup ortaya çıkmıştır. Ancak zamanla, göç, kan davası, ekonomik sıkıntı, sosyal baskılar gibi sebeplerle bu etnik gruplar arasında bir hareketlilik yaşanmış ve pek çok fert ya da aileler, hatta soylar bir etnik gruptan diğerine göç ederek ya da sığınarak onlara karışmış ve o etnik gruplar arasında asimile olmuşlardır. Bu hareketlilik Kafkasya halkları arasında etnik yönden bir karışıma yol açarken, kültürlerin de birbirine karışmasına ve zamanla Kafkasya’daki etnik gruplar arasında birbirine benzer sosyo-kültürel yapıların oluşmasına sebep olmuştur. Neticede, Kafkasya’daki farklı ırklar ve etnik gruplar birbirleriyle karışıp kaynaşırken, ortak bir “Kafkas Kültürü” etrafında da birleşmişlerdir.

Kafkasya halkları arasındaki etnik karışımı ve akrabalığı belgeleyecek olan en önemli bilgiler, bir etnik gruptan diğerine geçmek zorunda kalıp orada asimile olarak yaşamaya devam eden soyların varlığı ve onların etnik kökenlerine ait hatıralardır. Yedi göbek öncesine kadar dedelerin adlarının sayılabilmesi Kafkasya halklarının akrabalık ilişkileri açısından son derece önemli olduğundan, bugün pek çok soyun etnik kökenine ait bilgiler Kafkasya halkları arasında canlı bir biçimde koruna gelmektedir.

19. yüzyılda Kafkasya’da pek çok etnik gruba mensup soy, ekonomik ve dinî sebepler, atalık müessesesi, kültür akrabalığı, kültür temasları neticesinde etnik yönden birbirleriyle karışmışlardı. Kan davası gibi sebeplerle kendi bölgelerinden kaçmak zorunda olanlara Anzor, Dohşuk, Kaytuk, Hatohşuk, Abay, Orusbiy, Kırımşavhal gibi Kabardey ve Karaçay prens soyları kucak açıyor ve onları koruyordu.

Digorya yöresinde Osetlerle Kabardeyler arasında güçlü bir bağlılık mevcuttu. Osetler Kabardey prenslerine vergi vermekle birlikte aralarında akrabalık ilişkileri de kuruluyordu. Birbirlerine kız alıp veriyorlardı.

Osetlerle Malkarlılar arasında da etnik ilişkiler güçlüydü. 18. yüzyılda pek çok Oset ailesi Malkar yöresine göç etmişlerdi. Bir çok Malkar ailesi de Osetya’nın Digorya bölgesine yerleşmişlerdi.

Karaçaylılar arasında da değişik etnik kökenlere sahip soyların sayısı oldukça fazlaydı. Örneğin Karaçay’ın Kart Curt köyünde Gürcü-Svan, Megrel, Abhaz, Kabardey ve Dağıstan bölgelerinden kan davası ya da başka sebeplerle kaçıp gelerek yerleşen pek çok soy vardı. Karaçay’ın Ogarı Mara ve Töben Mara adlı köylerinde 1885 yılında 168 Karaçaylı aileye karşılık, 6 Abhaz, 2 Kumuk, 4 Nogay, 5 Gürcü-Svan aile yaşıyordu. Zamanla bunlar da Karaçaylılara karıştılar.

Malkar’da Ogarı Bashan bölgesinin prensleri olan Orusbiy sülalesinin köylerinde, 1867 yılında yazılan belgelere göre Bızıngı, Karaçay, Çegem, Malkar bölgelerinden gelen ailelerin yanı sıra, Gürcistan, Adigey, Kabardey, Çeçen ve Dağıstan’dan gelip yerleşen soylar da yaşıyordu.

Malkar bölgesinin Köndelen köyünde yaşayan Botaş soyu ile Terskol köyünde yaşayan Koçhar soyu buraya Karaçay’dan gitmişlerdi. Osetlerin Kaloy soyundan 123 aile İnguşlar arasında yaşamaktaydı. Arguyan soyu Karaçay’a Gürcü-Svanlar’dan, Aydabul soyu Megreller’den, Karamırza soyu ise Nogaylar’dan gelmişti.

Malkar kökenli Baysı, Bözü, Buday, Kuday, Kerti, Küçmez, Meçuka, Misak, Sokur, Ogurlu, Ulbaş, Şava gibi soylar Kabardeyler arasında asimile olarak yaşamaktaydı.

Bir etnik gruptan diğerine geçen soylar, eski soy adlarını da beraberlerinde getirerek yaşatırlarken, bazı soylar ise o etnik grup arasında eski etnik kökenlerinin adıyla anılıyorlardı. Bu gibi soylara örnek olarak Kabardeyler arasında Kumık, Karaşey, Balkar, Kalmuk, Abaze, Kuşha soylarını, Karaçay-Malkarlılar arasında Abaza, Abazalı, Ebze, Çerkes, Gürcü, Nogay, Nogaylı, Kabardok, Abezek, Kumuklu, Çeçen, Türklü, Kazanlı soylarını sayabiliriz.

Aşağıda tespit edebildiğimiz bazı Kafkas soylarının etnik kökenleri ile ilgili bilgiler Kafkasya halkları arasındaki etnik birleşmeyi ve bir örgü niteliği taşıyan etnik ve sosyo-kültürel bütünleşmeyi ortaya koymaktadır.

ABAZE

Kabardeyler’in Abaze soyu Abaza kökenlidir.

AFAŞOK

Malkarlılar’ın Afaşok soyu Kuban Adigelerinden Kabardey’e gelerek oradan Malkar bölgesine yerleşen bir Adige’ye dayanır.

AHKÖBEK

Malkarlı Ahköbek soyunun kökeni Gürcistan’dan Malkar bölgesine göç edip yerleşen bir Gürcü’ye dayanır. Karaçay’daki Ahköbek soyu ise Abaza kökenlidir.

ALİY

Karaçaylı Aliy soyunun kökeni Dağıstan’dan Karaçay’a gelip yerleşen Kumuklu bir hocaya dayanır.

APPO

Karaçay’ın Teberdi vadisi ile Malkar’ın Holam köyünde yaşayan Appo soyunun kökeni Kabardey’in Psıgansu köyünden kan davası yüzünden kaçmak zorunda kalan Temirkan sülalesinden bir Kabardey’e dayanır.

ARTABAY

Kabardeyler’in Artabay soyunun kökeni Malkar’dan Psıgansu köyüne göç ederek yerleşen Malkarlı Atabiy’in soyuna dayanır.

BİJO

Kabardeyler’in Bijo soyu, kan davası neticesinde Gürcistan’dan açarak Kabardey’e gelen ve Hetuey’e yerleşen bir Gürcü’ye dayanmaktadır.

BORİ

Osetyalı Ashad Bori kan davası yüzünden kaçarak Küçük Kabardey bölgesine yerleşir ve orada Kabardey’deki Bori soyunu başlatır.

BOTA

Malkarlılar’ın Botta soyundan bir genç Osetya’ya yerleşir ve orada Bota soyunu başlatır. Bottalar’ın bir kısmı da Kabardey’e göç ederek Kabardeyleşirler.

ÇEÇEN

Malkar’da Köndelen köyünde yaşayan Çeçen soyunun kökeni bir Çeçen’e dayanmaktadır. Bunlardan ayrılan bir kol da Kabardeyler arasında yaşamaktadır.

ÇORA

Malkarlı Çora soyunun kökeni Osetya’dan kaçarak Malkarlılar’a sığınan bir Oset çobana dayanmaktadır.

DZUGUR

Kabardeyler’in Dzugur soyunun kökeni Osetya’dan kaçarak Kabardey’in Auşiger köyüne yerleşen bir Oset gencine dayanır.

GEUNE

Kabardeyle’in Geune soyunun kökeni Abzehler’in Geune soyundan Baj adlı bir Adige’ye dayanır.

GOÇİYA

Karaçaylı Goçiya soyunun kökeni Gürcü-Svan bölgesinden bir kan davası yüzünden Karaçay’a kaçıp sığınan Goçiya Capriyanı adlı bir Svan’a dayanır.

GOLA

Karaçay’ın Uçkulan bölgesine yerleşen Gola soyunun kökeni Gürcistan’ın Megrel bölgesinden kaçıp Karaçay’a yerleşen bir aileye dayanır.

KULİY

Kuliy adlı bir Karaçaylı kan davası yüzünden kaçarak Malkar bölgesinde Ogarı Çegem köyüne yerleşir ve orada kendi adıyla bir soy ortaya çıkar. Bir süre sonra Kuliy soyundan Kaziy adlı bir genç Kabardey’in Zayuko köyüne göç eder ve ondan da Kabardeyler arasındaki Kuliy soyu ortaya çıkar. Bugün Kabardey ve Malkar bölgelerinde iki ayrı etnik kimlik altında yaşayan Kuliy soyu birbirleri arasında halen akrabalık ilişkilerini yürütmektedir.

KUŞHA

Kabardey’de bugün Kuşha adını taşıyan soyların kökeni üç ayrı etnik gruba dayanmaktadır. Bunlar Karaçaylılar, Malkarlılar ve Osetler’dir. Karaçay kökenli Kuşha soyu bugün Kabardey’in Malka, Kamlüko, Psınodaha, Zayukova köylerinde; Malkar kökenli Kuşha soyu Volnomaul, Kenje, Şaluşka, Baksan, Zalukokoaje köylerinde; Oset kökenli Kuşha soyu ise Lesken, Vtorom, Aşağı Çerek köyleri ile Urvan ve Terek rayonlarında yaşamaktadır.

MARŞANKUL

Karaçaylı Marşankul soyunun kökeni 19. yüzyıl ortalarında Kabardeyler’in Marşankul sülalesinden Karaçay’a gelip yerleşen bir Kabardey’e dayanır.

MAŞUK

Kabadeyler’in Maşuk soyunun kökeni 19. yüzyıl başlarında Karaçay’dan Kabardey’e gelip yerleşen Hubiy soyundan Maşuk adlı bir Karaçaylı’ya dayanmaktadır. Karaçay’daki Hubiy’ler ile Kabardey’deki Maşuk’lar akrabalık ilişkilerini devam ettirmişlerdir.

MENDOH

Kabardey’in Abayevo köyünde yaşayan Mendoh soyunun kökeni müslüman olarak buraya yerleşen Far adlı bir Oset gencine dayanır.

OTAR

Malkarlı Otar soyunun kökeni Gürcistan’ın Meshia bölgesinden gelerek Ogarı Bashan’a yerleşen Gürcü-Svan prenslerinden Otar Dadeşkeliyani’nin Caşibek ve Kalibek adlı iki oğluna dayanır.

ŞAMAN

Karaçaylılar’ın Şaman soyunun kökeni 1788 yılında Bjeduğlar’ın Tangaur-Han soyunun Şaban sülalesine mensup Mahamed adlı bir gencin önce Kabardey’e, oradan da Karaçay’a gelip yerleşmesine dayanır.

ŞANA

Kabardeyler’in Şana soyunun kökeni Osetya’nın Alagir bölgesinden kan davası yüzünden kaçırılan Sana adlı bir Oset çocuğuna dayanır.

TAMBİY

Karaçaylı Tambiy soyunun kökeni Kabardeyler’in Tambiy soyuna dayanır. Karaçaylı ve Kabardey Tambiyler akrabalık ilişkisini yürütmektedirler.

TOHÇUK

Karaçaylı Tohçuk soyunun kökeni Kabardeyler’in Kaytuk sülelasinin Dohşuk (Dokşukin) soyuna dayanır. Tohçuk ve Dohşuk’lar akrabalık ilişkisini devam ettirmektedirler.

TOKMA

Kabardeyler’in Tokma soyunun kökeni Malkar’dan Kabardey’in Dohşukuey köyüne gelip yerleşen Malkarlı Tokuma sülalesinden İshak adlı bir Malkarlı’ya dayanır.

YELEY

Kabardeyler’in Yeley soyunun kökeni Osetya’nın Lesgor köyünden Kabardey’e göç eden Yeley soyuna dayanır.

Etnik yapı ve etnik ilişkiler açısından Kafkasya halkları arasında büyük ölçüde bir etnik karışım ve bütünleşme olduğu gözlenmektedir. Bir etnik grubu diğerlerinden ayıran biyolojik, sosyo-kültürel ve linguistik özellikler bakımından ele alındığında Kafkasya halklarını biyolojik ve sosyo-kültürel yönlerden birbirlerinden tamamen farklı etnik gruplar olarak nitelendirmek mümkün değildir. Aralarındaki farklılık linguistik özelliklere dayanmaktadır. Kafkasya halklarının sosyal yapıları onları birbirlerinden kesin çizgilerle ayrılan etnik gruplar biçiminde bir değerlendirmeye imkân vermemektedir. Bu durumda Kafkasya halklarını ırklara ya da etnik gruplara göre değil, yalnızca aralarındaki linguistik farklılıklara göre “dil grupları” olarak sınıflandırmak mümkündür. Bunun dışında, Kafkasya halkları her yönden birbirleri ile karışmış ve akraba topluluklar haline gelmişlerdir. Ancak aralarındaki dil farklılığı etnik ayrımcılığı güçlendirmektedir.

Kafkasya halkları ırk ve etnik özellikler bakımından birbirleriyle tamamen karışmalarına rağmen, “etnosantrizm” ve etnik grup bilinci aralarındaki birleşme ve bütünleşmeyi zorlaştırmaktadır. Bu durumu etnisitenin subjektif yönü açısından değerlendirmek gerekir. Subjektif etnik özellik, doğal ve tarihî yönden grup gururu ve kimliğinin devamlı olması kuralına dayanır. Bunlara karşı baskı oluştuğunda bir savunma mekanizması ortaya çıkar.

Etnik gruplar arasındaki çatışma genellikle siyasî ve ekonomik sebeplere dayanan etnik rekabet sonucunda ortaya çıkmakta ve düşmanlığa dönüşmektedir. Kafkasya halkları arasında yüzyıllar boyunca süre gelen etnik çatışma ve savaşların kökeninde de siyasî ve ekonomik sebepler yatmaktadır. Otlaklar, yaylalar, hayvan sürüleri için yüzyıllar boyunca birbirleri ile çatışan küçük boy ve kabileler, ortak düşmanlarına karşı bir güç oluşturabilmek amacıyla güçlerini birleştirerek daha büyük kabileler haline gelmişlerdir. Birleşen boy ve kabileler arasındaki sosyal dayanışma fert ve grupları bir millî kimliği kabul etmeleri konusunda yönlendirmiştir. Böylece çeşitli dil grupları etrafında birleşen çeşitli Kafkas kabile ve toplumları ortaya çıkmıştır.

Sosyolojik veriler Kafkasya halklarının etnik ve sosyo-kültürel açıdan birbirleriyle karışarak bir kültür birliğine vardıklarını göstermektedir. Ancak aralarındaki dil farklılığı bir “Millî Kimlik” yerine geçmekte ve aynı soydan geldiği halde bugün iki farklı etnik grup arasında yaşamakta olan iki Kafkasyalı bile birbirlerini farklı milletlerden saymaktadır. Bu da aralarındaki birleşmeyi zorlaştırmaktadır.